هر صاحب کسب‌وکار یا صاحب مشاغلی که در طول سال درآمدی به دست آورده، مکلف است پس از پایان سال مالی، «اظهارنامه مالیاتی عملکرد» خود را به سازمان امور مالیاتی تسلیم کند؛ یعنی گزارشی از درآمد، هزینه و سود سال گذشته که مبنای تعیین مالیات قرار می‌گیرد. مهلت معمول این اظهارنامه برای اشخاص حقیقی (مشاغل)، تا پایان خرداد سال بعد است. مشکل رایج اینجاست که بسیاری از مودیان درست در روزهای پایانی به فکر جمع‌آوری مدارک می‌افتند، در حالی که نبود اسناد منظم باعث می‌شود سازمان درآمد را «علی‌الرأس» (تخمینی) تعیین کند که معمولا به زیان مودی است. در این مقاله با همان الگوی چهارمنبعه ویراف — مبنای قانونی، مرجع رسمی، تحلیل کاربردی و چک‌لیست — روشن می‌کنیم چه مدارکی برای اظهارنامه عملکرد مشاغل لازم است و چرا نگه‌داری منظم آن‌ها در طول سال اهمیت دارد.
۱) مبنای قانونی
چارچوب اصلی این تکلیف، «قانون مالیات‌های مستقیم» است. مالیات بر درآمد مشاغل اشخاص حقیقی در مواد ۹۳ تا ۱۰۴ این قانون تنظیم شده است. به‌طور مشخص، ماده ۱۰۰ صاحبان مشاغل را مکلف می‌کند که برای هر سال مالیاتی، اظهارنامه مالیاتی عملکرد را شامل خلاصه درآمد و هزینه، حداکثر تا پایان خرداد سال بعد به اداره امور مالیاتی محل فعالیت تسلیم و مالیات متعلق را پرداخت کنند. تبصره ذیل ماده ۱۰۰ نیز برای صاحبان مشاغل خرد و کم‌فروش، امکان «تعیین مالیات مقطوع» و ساده‌تر را پیش‌بینی کرده است که در آن، نگه‌داری دفاتر و ارائه اظهارنامه کامل لازم نیست.