مالیات یک فرد یا صاحب کسب‌وکار (شخص حقیقی) برخلاف شرکت‌ها با نرخ ثابت محاسبه نمی‌شود؛ با یک نرخ «پلکانی» محاسبه می‌شود. یعنی هرچه درآمد مشمول مالیات بالاتر برود، نرخ بخش بالاتر درآمد هم بیشتر می‌شود. این پلکان در ماده ۱۳۱ قانون مالیات‌های مستقیم تعریف شده است. اما پیش از رسیدن به نرخ، باید یک مسیر دو مرحله‌ای را طی کرد: اول تعیین «درآمد مشمول مالیات» و دوم کسر «معافیت پایه»، و تنها بعد از آن نرخ پلکانی اعمال می‌شود. در این مقاله با الگوی چهارمنبعه ویراف روشن می‌کنیم مالیات یک شخص حقیقی دقیقا چگونه و از کجا محاسبه می‌شود و چرا فهم درست «پلکان» جلوی برداشت‌های اشتباه را می‌گیرد.
۱) مبنای قانونی
مبنای اصلی نرخ، «ماده ۱۳۱ قانون مالیات‌های مستقیم» است. این ماده، نرخ مالیات بر درآمد اشخاص حقیقی (از جمله صاحبان مشاغل) را به‌صورت پلکانی و در چند طبقه تعیین می‌کند: تا یک سقف معین، نرخی پایین؛ برای مازاد آن تا سقف بعدی، نرخی بالاتر؛ و به همین ترتیب تا بالاترین طبقه. منطق پلکانی یعنی نرخ بالاتر فقط به همان بخش از درآمد که در طبقه بالاتر قرار می‌گیرد تعلق می‌گیرد، نه به کل درآمد. این تفاوت مهمی است که در ادامه با مثال روشن می‌کنیم.