مالیات یک شرکت یا مؤسسه (شخص حقوقی) با یک منطق ساده اما پراشتباه محاسبه می‌شود: ابتدا «درآمد مشمول مالیات» شرکت تعیین می‌شود و سپس یک نرخ ثابت روی آن اعمال می‌گردد. نرخ این مالیات برای اشخاص حقوقی، برخلاف اشخاص حقیقی، پلکانی نیست؛ یک نرخ ثابت ۲۵٪ است که در ماده ۱۰۵ قانون مالیات‌های مستقیم تعیین شده. اما نکته اصلی و جایی که بیشترین خطا رخ می‌دهد، خود «درآمد مشمول مالیات» است؛ این عدد لزوما با سود حسابداری صورت سود و زیان شما یکی نیست. در این مقاله با الگوی چهارمنبعه ویراف — مبنای قانونی، مرجع راستی‌آزمایی، تحلیل کاربردی و مثال — روشن می‌کنیم مالیات یک شخص حقوقی دقیقا چگونه و از کجا محاسبه می‌شود و چه چیزی نتیجه را بالا یا پایین می‌برد.
۱) مبنای قانونی
مبنای اصلی، «ماده ۱۰۵ قانون مالیات‌های مستقیم» است. این ماده می‌گوید جمع درآمد شرکت‌ها و درآمد ناشی از فعالیت‌های انتفاعی اشخاص حقوقی، پس از کسر زیان‌های قابل‌قبول و معافیت‌های مقرر، مشمول مالیات به نرخ ۲۵٪ است. این نرخ ثابت، ستون فقرات محاسبه مالیات اشخاص حقوقی است: فرقی نمی‌کند سود شرکت کم باشد یا زیاد، همین نرخ ۲۵٪ روی «درآمد مشمول مالیات» اعمال می‌شود (مگر در موارد خاصی که قانون نرخ یا معافیت دیگری مقرر کرده باشد).