مالیات تکلیفی نوع جداگانه‌ای از مالیات نیست، روش وصول آن است: قانون، کسی را که پولی می‌پردازد مکلف می‌کند هنگام پرداخت بخشی از آن را به‌عنوان مالیات دریافت‌کننده کسر کند و به سازمان امور مالیاتی بپردازد. پرتکرارترین نمونه، مالیات حقوق است که کارفرما هنگام هر پرداخت کسر و تا پایان ماه بعد با فهرست حقوق‌بگیران پرداخت می‌کند (ماده‌ی ۸۶ قانون مالیات‌های مستقیم). اگر پرداخت‌کننده‌ی مکلف کسر نکند یا کسر کند و در موعد نپردازد، با مؤدی مسئولیت تضامنی دارد و جریمه‌ای برابر ۱۰٪ مالیات پرداخت‌نشده و ۲٫۵٪ آن به ازای هر ماه تأخیر می‌پردازد (ماده‌ی ۱۹۹).
سه طرف یک پرداخت تکلیفی
| طرف | نمونه | نقش |
|---|---|---|
| دریافت‌کننده | کارمند، پیمانکار، موجر | صاحب درآمد و مالیات؛ مبلغ خالص را دریافت می‌کند. |
| پرداخت‌کننده‌ی مکلف | کارفرما، کارفرمای پروژه، مستأجری که قانون مکلفش کرده | کسر، پرداخت به سازمان و ارسال فهرست یا گزارش در مهلت |
| سازمان امور مالیاتی | دریافت مالیات و منظور کردن آن برای دریافت‌کننده |
مثال فرضی: ثبت در دفاتر دو طرف
شرکت الف بابت خدمتی مشمول کسر تکلیفی ۱۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان به پیمانکار ب بدهکار است. برای نمایش روش، درصد فرضی ۵٪ به کار رفته که نرخ قانونی هیچ پرداختی نیست.
| دفاتر و رویداد | بدهکار | بستانکار |
|---|---|---|
| الف، پرداخت: حساب پرداختنی به ب | ۱۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ | |
| الف، پرداخت: بانک | ۹۵٬۰۰۰٬۰۰۰ | |
| الف، پرداخت: مالیات تکلیفی پرداختنی | ۵٬۰۰۰٬۰۰۰ | |
| الف، واریز به سازمان: مالیات تکلیفی پرداختنی | ۵٬۰۰۰٬۰۰۰ | |
| الف، واریز به سازمان: بانک | ۵٬۰۰۰٬۰۰۰ | |
| ب، دریافت: بانک | ۹۵٬۰۰۰٬۰۰۰ | |
برای الف، ۵٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان هزینه‌ی اضافه نیست؛ بخشی از همان بدهی به ب است که به‌جای ب به سازمان پرداخت شده. برای ب، این مبلغ هزینه یا تخفیف نیست؛ پیش‌پرداخت مالیات خودش است که در اظهارنامه‌اش منظور می‌شود، به شرطی که گواهی یا رسید کسر و پرداخت را داشته باشد.
خطاهای رایج
- پرداخت‌کننده مسئولیت را با دریافت‌کننده می‌داند و کسر نمی‌کند.
- مالیات کسر می‌شود، اما در مهلت به سازمان پرداخت نمی‌شود و پول کسرشده جزء نقد آزاد خرج می‌شود؛ جریمه‌ی ماده‌ی ۱۹۹ ماه‌به‌ماه بالا می‌رود.
- مالیات کسرشده در دفاتر پرداخت‌کننده هزینه ثبت می‌شود.
- دریافت‌کننده مبلغ کسرشده را هزینه یا تخفیف ثبت می‌کند و در اظهارنامه‌اش به‌عنوان پیش‌پرداخت منظور نمی‌کند.
- درصد یا فهرست پرداخت‌های مشمول از سال‌های قبل یا از منبع غیررسمی برداشته می‌شود.
مالیات حقوق به‌عنوان پرتکرارترین کسر تکلیفی در مالیات حقوق و ابزار مالیات حقوق آمده است. شناسایی پرداخت‌های مشمول و تنظیم فهرست‌ها، بخشی از خدمت حسابداری و گزارش‌گیری دوره‌ای ویراف است.
- ۱.قانون مالیات‌های مستقیم، متن تنقیح‌شده — معاونت تدوین، تنقیح و انتشار قوانین و مقررات ریاست جمهوری (qavanin.ir)، ماده‌ی ۸۶، تبصره‌ی ۹ ماده‌ی ۵۳ و ماده‌ی ۱۹۹تاریخ مراجعه: ۱۴۰۵/۰۷/۰۹