در فیش حقوقی، اصل بر این است که بیشتر پرداخت‌های مرتبط با کار مشمول بیمه و مالیات‌اند و تنها اقلامی که قانون صراحتاً معاف کرده از شمول خارج می‌شوند. تشخیص درست این تفکیک برای محاسبه‌ی صحیح بیمه، مالیات و خالص پرداختی حیاتی است؛ یک اشتباه در دسته‌بندی یک قلم می‌تواند به کسر بیمه و مالیات نادرست و در حسابرسی به جریمه منجر شود. این راهنما بر پایه‌ی قانون تأمین اجتماعی و معافیت‌های ماده‌ی ۹۱ قانون مالیات‌های مستقیم، اقلام رایج فیش حقوقی را به سه گروه «مشمول هر دو»، «معاف از هر دو» و «دارای رفتار متفاوت» دسته‌بندی می‌کند.
قاعده‌ی اصلی: اصل بر شمول است
در بیمه‌ی تأمین اجتماعی اصل بر این است که همه‌ی مزایای نقدی مستمر که بابت مزد، حقوق، کارمزد یا کارآموزی پرداخت می‌شود مشمول بیمه است، مگر اقلامی که صراحتاً معاف شده‌اند. در مالیات حقوق نیز اصل بر این است که حقوق، مزایا و درآمد ناشی از کار مشمول مالیات است، مگر معافیت‌های ماده‌ی ۹۱ و معافیت سالانه‌ی حقوق. برای سال ۱۴۰۵ سقف معافیت ماهانه‌ی حقوق ۴۰ میلیون تومان و سالانه ۴۸۰ میلیون تومان اعلام شده است. این ارقام هر سال تغییر می‌کنند و باید با بخشنامه‌ی رسمی همان سال تطبیق داده شوند.
اقلام مشمول هم بیمه و هم مالیات
این اقلام ماهیت مزدی دارند و مبنای اصلی کسر بیمه و مالیات‌اند:
- حقوق پایه و مزد ثابت — مبنای اصلی بیمه و مالیات
- پایه سنوات ماهانه
- حق شغل و حق شاغل
- فوق‌العاده‌ی جذب، حق مسئولیت و سرپرستی
- فوق‌العاده‌ی سختی کار و بدی آب‌وهوا
- اضافه‌کاری، شب‌کاری، جمعه‌کاری، نوبت‌کاری و تعطیل‌کاری
- کارانه و بهره‌وری و پاداش عملکرد مستمر
- حق کشیک و حق‌التدریس/تحقیق/پژوهش در رابطه‌ی کاری
- حق مسکن، بن و خواروبار
- حق تأهل
- حق ایاب‌وذهاب نقدی ثابت و غذای نقدی
اقلام معاف از هر دو (بیمه و مالیات)
- حق مأموریت واقعی و هزینه‌ی سفر مأموریت با سند (بند ۶ ماده‌ی ۹۱)
- کمک‌هزینه‌ی درمان با اسناد معتبر (هزینه‌ی معالجه‌ی کارکنان و افراد تحت تکفل)
- وجوه بیمه بابت جبران خسارت بدنی یا درمان
- سنوات و مزایای پایان خدمت و خسارت اخراج
- بازخرید مرخصی استفاده‌نشده
- مسکن کارگاهی و خانه‌ی سازمانی خاص (غیرنقدی)
- سرویس رفت‌وآمد و غذای غیرنقدی شرکت (معاف از بیمه)
- حقوق بازنشستگی و مستمری (خارج از حقوق شاغل)
اقلام با رفتار متفاوت در بیمه و مالیات
- حق اولاد / عائله‌مندی: معاف از بیمه با شرایط ماده‌ی ۸۶ تأمین اجتماعی (مانند سابقه‌ی ۷۲۰ روز)، اما مشمول مالیات
- عیدی و پاداش پایان سال: معاف از بیمه تا سقف قانونی، و معاف از مالیات تا یک‌دوازدهم معافیت سالانه؛ مازاد بر آن مشمول است (برای ۱۴۰۵ معافیت عیدی حدود ۴۰ میلیون تومان)
- پاداش افزایش تولید با مجوز اداره کار: معاف از بیمه، اما معمولاً مشمول مالیات
- پاداش مناسبتی غیرمستمر: غالباً معاف از بیمه، ولی مشمول مالیات مگر در قالب عیدی تا سقف معاف
- مأموریت صوری یا مبلغ ثابت ماهانه با عنوان مأموریت: پرریسک و احتمالاً مشمول هر دو
- حق بیمه‌ی سهم کارگر (۷٪): از درآمد مشمول مالیات قابل کسر است (نه از مزایا)
- حق بیمه‌ی سهم کارفرما: مشمول مالیات حقوق و فهرست حقوق نیست
مأموریت دقیقاً چطور است؟
حق مأموریت اگر واقعی و مرتبط با شغل باشد، در بیمه و مالیات معاف است؛ تأمین اجتماعی «هزینه‌ی سفر و فوق‌العاده‌ی مأموریت» را جزء اقلام غیرمشمول بیمه آورده و معافیت مالیاتی آن صراحتاً در بند ۶ ماده‌ی ۹۱ قانون مالیات‌های مستقیم آمده است. اما اگر شرکت هر ماه عددی ثابت با عنوان «حق مأموریت» و بدون حکم مأموریت، گزارش سفر و خروج از محل خدمت بپردازد، این پرداخت در حسابرسی می‌تواند «مزیت مزدی پنهان» تلقی و مشمول بیمه و مالیات شود. مستندسازی (حکم مأموریت، فاکتور و گزارش سفر) شرط دفاع از معافیت است.
نکته برای حسابدار
ذخیره‌ی سنوات و ذخیره‌ی عیدی در زمان ذخیره‌گیری حسابداری، موضوع بیمه و مالیات حقوق و فهرست حقوق نیستند؛ تکلیف آن‌ها در زمان پرداخت بررسی می‌شود. همچنین استمرار پرداخت یک قلم (مثل پاداش یا مأموریت) ریسک مشمول‌شدنش را به‌شدت بالا می‌برد؛ پرداخت ثابت و ماهانه با هر عنوانی، در عمل مزد تلقی می‌شود.
اثر روی فیش حقوقی
محاسبه‌گر جامع حقوق ویراف همین تفکیک را اعمال می‌کند: مبنای بیمه و مبنای مالیات را جداگانه می‌سازد، مأموریت واقعی را از هر دو و حق اولاد را از بیمه کنار می‌گذارد، حق تأهل و سایر مزایای مزدی را مشمول هر دو می‌گیرد، و در بخش «مبانی محاسبه»ی فیش، جمع مشمول و غیرمشمول بیمه و مالیات را شفاف نمایش می‌دهد تا کارفرما و حسابدار بتوانند ارقام را راستی‌آزمایی کنند.
جمع‌بندی ویراف
قاعده‌ی کلی ساده است: مزدی و مستمر بودن یعنی شمول؛ معافیت‌ها استثنا و نیازمند سند و شرایط قانونی‌اند. مأموریت واقعی، سنوات، بازخرید مرخصی و هزینه‌ی درمان مستند معاف‌اند؛ حق اولاد فقط در بیمه معاف است؛ و عیدی تا سقف معاف، فراتر از آن مشمول می‌شود. ارقام سقف معافیت سال‌به‌سال تغییر می‌کند؛ پیش از بستن لیست حقوق، آن‌ها را با بخشنامه‌ی رسمی همان سال و در صورت نیاز با مشاور مالیاتی تطبیق دهید.