مالیات مستقیم بر درآمد یا دارایی خود مؤدی بسته می‌شود، مانند مالیات بر درآمد شرکت‌ها، مشاغل، حقوق و اجاره. مالیات غیرمستقیم بر عرضه‌ی کالا و خدمت و واردات بسته می‌شود و رایج‌ترین نمونه‌اش مالیات بر ارزش افزوده است. برای کسب‌وکار، تفاوت عملی این است: مالیات بر درآمد هزینه‌ی خود کسب‌وکار است و از سود کم می‌شود؛ مالیات بر ارزش افزوده‌ای که روی صورت‌حساب از خریدار گرفته می‌شود، درآمد نیست و بدهی به سازمان امور مالیاتی است.
جدول مقایسه
| ویژگی | مستقیم | مالیات بر ارزش افزوده |
|---|---|---|
| پایه | درآمد یا دارایی مؤدی | عرضه‌ی کالا و خدمت، واردات و صادرات |
| نمونه‌ها | مالیات عملکرد اشخاص حقوقی و مشاغل، حقوق، اجاره، نقل و انتقال املاک، ارث، حق تمبر | مالیات و عوارض فروش کالا و خدمت |
| جایگاه در حساب‌ها | هزینه‌ی مالیات بر درآمد و بدهی به همان مبلغ | بدهی؛ مالیات خرید قابل استفاده اعتبار است |
| نقش کسب‌وکار | خود مؤدی | وصول با صورت‌حساب و پرداخت مابه‌التفاوت فروش و خرید |
| ساختار نرخ | بسته به نوع؛ حقوق پلکانی، شرکت‌ها نرخ واحد | نرخ عمومی واحد، با نرخ جداگانه برای برخی کالاها |
| دوره |
چارچوب قانونی
مالیات‌های مستقیم در قانون مالیات‌های مستقیم آمده‌اند. مالیات بر ارزش افزوده قانون جداگانه‌ی خود را دارد که تعلق مالیات را به تاریخ صدور صورت‌حساب (ماده‌ی ۳) و پایه‌ی آن را به ارزش فروش در صورت‌حساب الکترونیکی سامانه‌ی مؤدیان (ماده‌ی ۵) گره زده است. سامانه‌ی مؤدیان و صورت‌حساب الکترونیکی در قانون پایانه‌های فروشگاهی و سامانه‌ی مؤدیان تعریف شده‌اند.
چه کسی بار مالیات بر ارزش افزوده را می‌کشد
قانون، مالیات بر ارزش افزوده را مابه‌التفاوت مالیات فروش و مالیات خرید هر دوره تعریف کرده است (بند «ج» ماده‌ی ۱). هر فروشنده مالیات خریدش را کسر می‌کند و بار نهایی به خریداری می‌رسد که نمی‌تواند آن را کسر کند، یعنی مصرف‌کننده‌ی نهایی. در بازار اما همیشه این‌طور نیست: فروشنده‌ای که نمی‌تواند قیمت را بالا ببرد، بخشی از بار را عملاً از حاشیه‌ی سود خودش می‌پردازد. به همین دلیل قیمت‌گذاری باید با این پرسش انجام شود که مشتری مبلغ کامل با مالیات را می‌پذیرد یا نه.
مثال فرضی: یک فروش و دو مالیات
فروشگاهی کالایی را ۱۰٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان می‌فروشد و با نرخ فرضی ۱۰٪، ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان مالیات بر ارزش افزوده روی صورت‌حساب می‌گیرد. نرخ برای سادگی محاسبه انتخاب شده و نرخ سال جاری ادعا نشده است.
- روز فروش: بانک ۱۱٬۰۰۰٬۰۰۰، فروش ۱۰٬۰۰۰٬۰۰۰ و مالیات بر ارزش افزوده‌ی پرداختنی ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان؛ درآمد فروشگاه ۱۰٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان است، نه ۱۱٬۰۰۰٬۰۰۰.
- پایان دوره‌ی سه‌ماهه: مالیات خریدهای همان دوره که قابل استفاده است از ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان کسر می‌شود و باقی تا پایان ماه بعد از دوره پرداخت می‌شود (ماده‌ی ۴).
- پایان سال: مالیات بر درآمد روی درآمد مشمول مالیات کل سال محاسبه و به عنوان هزینه ثبت می‌شود؛ این مبلغ از سود کم می‌شود.
خطاهای رایج
- مالیات بر ارزش افزوده‌ی وصول‌شده در حساب فروش ثبت می‌شود و فروش و سود بیش از واقع دیده می‌شوند.
- پول ارزش افزوده‌ی وصول‌شده خرج می‌شود و در موعد پرداخت نقد کافی نیست.
- مالیات بر درآمد با نرخ سال قبل برآورد می‌شود.
- مهلت‌های مالیات بر درآمد و ارزش افزوده که دوره‌های متفاوت دارند، در یک تقویم واحد دیده نمی‌شوند.
برای تفصیل هر دسته، مالیات مستقیم و مالیات غیرمستقیم را ببینید. مهلت‌ها را از تقویم مالیاتی و اطلاعیه‌های رسمی پیگیری کنید.
- ۱.قانون مالیات‌های مستقیم، متن تنقیح‌شده — معاونت تدوین، تنقیح و انتشار قوانین و مقررات ریاست جمهوری (qavanin.ir)، ماده‌ی ۱، ساختار باب‌های دوم و سوم، ماده‌ی ۱۰۵تاریخ مراجعه: ۱۴۰۵/۰۷/۱۶
- ۲.قانون مالیات بر ارزش افزوده (مصوب ۱۴۰۰) — معاونت تدوین، تنقیح و انتشار قوانین و مقررات ریاست جمهوری (qavanin.ir)، ماده‌ی ۱ (بندهای «ج» و «خ»)، مواد ۳، ۴، ۵، ۷ و ۸ و تبصره‌ی ۵ آن، ماده‌ی ۹ و ماده‌ی ۲۶تاریخ مراجعه: ۱۴۰۵/۰۷/۱۶