مالیات غیرمستقیم بر عرضه‌ی کالا و خدمت و واردات بسته می‌شود، نه بر درآمد فروشنده. رایج‌ترین نمونه‌ی آن مالیات بر ارزش افزوده است. قانون آن را مابه‌التفاوت مالیات فروش و مالیات خرید هر دوره تعریف کرده است (بند «ج» ماده‌ی ۱ قانون مالیات بر ارزش افزوده): هر فروشنده روی فروشش مالیات می‌گیرد، مالیاتی را که هنگام خرید پرداخته کسر می‌کند و مابه‌التفاوت را می‌پردازد. نتیجه این است که در هر مرحله فقط روی ارزشی که همان مرحله اضافه کرده مالیات پرداخت می‌شود و جمع آن را مصرف‌کننده‌ی نهایی می‌پردازد.
مثال فرضی: زنجیره‌ی سه‌مرحله‌ای
کالایی از تولیدکننده به عمده‌فروش و از او به خرده‌فروش و مصرف‌کننده می‌رسد. نرخ فرضی ۱۰٪ برای سادگی محاسبه انتخاب شده و نرخ سال جاری ادعا نشده است. فرض شده تولیدکننده مالیات خرید قابل استفاده ندارد.
| مرحله | فروش بدون مالیات | مالیات فروش | اعتبار مالیات خرید | پرداخت به سازمان |
|---|---|---|---|---|
| تولیدکننده | ۴٬۰۰۰٬۰۰۰ | ۴۰۰٬۰۰۰ | ۰ | ۴۰۰٬۰۰۰ |
| عمده‌فروش | ۶٬۰۰۰٬۰۰۰ | ۶۰۰٬۰۰۰ | ۴۰۰٬۰۰۰ | ۲۰۰٬۰۰۰ |
| خرده‌فروش | ۱۰٬۰۰۰٬۰۰۰ | ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ | ۶۰۰٬۰۰۰ | ۴۰۰٬۰۰۰ |
| جمع |
هر مرحله ۱۰٪ ارزشی را پرداخته که خودش اضافه کرده: تولیدکننده ۴ میلیون، عمده‌فروش ۲ میلیون و خرده‌فروش ۴ میلیون تومان. اگر عمده‌فروش نتواند از اعتبار ۴۰۰٬۰۰۰ تومانی خریدش استفاده کند، همان مبلغ به هزینه‌ی خودش تبدیل می‌شود و از سودش کم می‌شود.
جایگاه در حساب‌های کسب‌وکار
- مالیات فروش: بدهی به سازمان امور مالیاتی، جدا از حساب فروش.
- مالیات خرید قابل استفاده: اعتبار، جدا از بهای کالا یا هزینه
- مالیات خریدی که قابل استفاده نیست: جزء بهای کالا یا هزینه‌ی همان خرید.
- در پایان هر دوره، مانده‌ی بدهی منهای اعتبار، مبلغ قابل پرداخت یا اعتبار انتقالی است.
انواع دیگر مالیات غیرمستقیم
واردات کالا هم مشمول مالیات بر ارزش افزوده است و پایه‌ی آن مجموع ارزش گمرکی و حقوق ورودی (حقوق گمرکی و سود بازرگانی) است (ماده‌ی ۶). حقوق ورودی خودش نوع دیگری از مالیات غیرمستقیم است که هنگام واردات گرفته می‌شود. برخی کالاها، مانند کالاهای نفتی، سیگار و نوشابه، نرخ جداگانه دارند (ماده‌ی ۲۶). قواعد واردات در احکام مالیاتی واردات و حقوق گمرکی بررسی می‌شود.
خطاهای رایج
- مالیات فروش جزء فروش ثبت می‌شود.
- مالیات خرید قابل استفاده جزء بهای کالا ثبت می‌شود و اعتبارش در اظهارنامه جا می‌افتد.
- خرید از فروشنده‌ای انجام می‌شود که صورت‌حساب معتبر برای اعتبار خرید صادر نمی‌کند و این هزینه در قیمت دیده نمی‌شود.
- نرخ سال قبل روی صورت‌حساب‌های سال جدید اعمال می‌شود.
محاسبه‌ی مالیات بر ارزش افزوده‌ی یک صورت‌حساب با ابزار ارزش افزوده ممکن است. تفاوت این مالیات با مالیات بر درآمد در مقایسه‌ی مالیات مستقیم و غیرمستقیم آمده است.
- ۱.قانون مالیات بر ارزش افزوده (مصوب ۱۴۰۰) — معاونت تدوین، تنقیح و انتشار قوانین و مقررات ریاست جمهوری (qavanin.ir)، ماده‌ی ۱ (بندهای «ت»، «ث»، «ج» و «د»)، ماده‌ی ۶، ماده‌ی ۸ و تبصره‌های ۲، ۳ و ۵، ماده‌ی ۲۶تاریخ مراجعه: ۱۴۰۵/۰۷/۱۶