حسابداری مالی برای استفاده‌کنندگان بیرونی، مانند مالکان، بانک و سرمایه‌گذار، صورت‌های مالی را طبق استانداردهای حسابداری تهیه می‌کند. حسابداری مالیاتی همان اطلاعات را طبق قانون مالیات تعدیل می‌کند تا درآمد مشمول مالیات به دست آید. حسابداری مدیریتی برای مدیران داخلی گزارش می‌سازد و قاعده‌ی بیرونی الزام‌آور ندارد. هر سه از یک مجموعه سند شروع می‌کنند، ولی چون قاعده‌ی هر کدام فرق دارد، سود در گزارش‌هایشان هم یکی نیست.
جدول مقایسه
| ویژگی | مالی | مالیاتی | مدیریتی |
|---|---|---|---|
| مخاطب اصلی | مالکان، بانک، سرمایه‌گذار | سازمان امور مالیاتی | مدیران داخلی |
| قاعده | استانداردهای حسابداری | قانون و مقررات مالیاتی | نیاز تصمیم |
| خروجی | صورت‌های مالی | اظهارنامه و درآمد مشمول مالیات | بودجه، بهای تمام‌شده، گزارش سودآوری محصول و مشتری |
| زمان | دوره‌ی گذشته | دوره‌ی گذشته | گذشته و آینده |
| دقت و سرعت | دقت کامل، پس از پایان دوره | دقت کامل، در مهلت قانونی | برآورد به‌موقع بر عدد دقیق دیرهنگام ترجیح دارد |
چرا سود مالی و سود مشمول مالیات فرق دارند
درآمد مشمول مالیات از سود صورت‌های مالی شروع می‌شود. سپس هزینه‌هایی که قانون مالیات نمی‌پذیرد یا فقط تا سقف و با شرط مشخصی می‌پذیرد، به سود برگردانده می‌شوند و درآمدهای معاف کسر می‌شوند. هر جا روش حسابداری و روش مورد پذیرش در مالیات فرق داشته باشد، مثلاً در زمان‌بندی یا نرخ استهلاک، دو عدد از هم فاصله می‌گیرند. جزئیات این تعدیل‌ها در هزینه‌های قابل قبول مالیاتی و درآمد مشمول مالیات آمده است.
مثال فرضی: یک هزینه، سه برخورد
شرکتی در سال ۴۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان هزینه‌ی پذیرایی از مشتریان داشته است. فرض کنید قانون فقط بخشی از این نوع هزینه را، مثلاً تا ۲۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان، بپذیرد. این سقف فرضی است و فقط برای نمایش روش آمده است.
- حسابداری مالی: کل ۴۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان هزینه‌ی دوره است و سود را به همین اندازه کم می‌کند.
- حسابداری مالیاتی: در این فرض، ۱۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان مازاد به سود برگردانده می‌شود و درآمد مشمول مالیات ۱۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان بیشتر از سود مالی است.
- حسابداری مدیریتی: پرسش این است که کدام مشتریان این هزینه را ساخته‌اند و آیا فروش به آن‌ها پس از کسر همین هزینه هنوز سودآور است.
هیچ‌کدام از این سه برخورد غلط نیست. خطا وقتی رخ می‌دهد که مدیر سود صورت سود و زیان را مبنای مالیات فرض کند، یا بودجه‌ی سال بعد را فقط از اظهارنامه‌ی مالیاتی بسازد.
حسابداری مدیریتی چه چیزی را نشان می‌دهد که دو شاخه‌ی دیگر نمی‌دهند
صورت سود و زیان سود کل شرکت را نشان می‌دهد. ممکن است شرکت در مجموع سودده باشد، در حالی که یکی از محصولاتش پس از تسهیم هزینه‌ها زیان می‌دهد. حسابداری مدیریتی با بهای تمام‌شده‌ی هر محصول، سودآوری هر مشتری و مقایسه‌ی بودجه با عملکرد، همین را آشکار می‌کند. چون مخاطبش داخلی است، می‌تواند برآوردی باشد، به شرطی که فرض‌هایش نوشته شده باشد.
خطاهای رایج
- دفاتر فقط برای تهیه‌ی اظهارنامه نگهداری می‌شوند و مدیر تصویر واقعی سودآوری را ندارد.
- هزینه‌ای که در مالیات پذیرفته نمی‌شود، از دفاتر حذف می‌شود؛ در حالی که باید در حسابداری مالی ثبت و فقط در محاسبه‌ی مالیات تعدیل شود.
- سود مالی با درآمد مشمول مالیات یکی گرفته می‌شود و مالیات سال بعد اشتباه برآورد می‌شود.
- گزارش‌های مدیریتی ماهانه تا بسته‌شدن کامل حساب‌ها عقب می‌افتند و دیگر به کار تصمیم نمی‌آیند.
برای برآورد اولیه‌ی مالیات اشخاص حقوقی، ابزار مالیات اشخاص حقوقی در دسترس است. تطبیق سود مالی با درآمد مشمول مالیات و تنظیم اظهارنامه، کار خدمت تنظیم و تسلیم اظهارنامه ویراف است.