کالاها و خدمات معاف از ارزش افزوده در ماده‌ی ۹ قانون مالیات بر ارزش افزوده آمده‌اند و عرضه‌ی آن‌ها مالیات و عوارض ندارد. فروشنده‌ای که فقط کالا و خدمت معاف عرضه می‌کند، مالیات خرید نهاده‌هایش را نمی‌تواند کسر کند (تبصره‌ی ۲ ماده‌ی ۸). معافیت‌های دیگری که مالیات خرید نهاده‌ها را هم مسترد می‌کنند، مانند صادرات، در ماده‌ی ۱۰ آمده‌اند.
کالاهای معاف (بند «الف»)
- محصولات کشاورزی فرآوری‌نشده: خام زراعی و باغی، گیاهان دارویی، مرتعی، جنگلی و گلخانه‌ای؛ دام زنده و خوراک آن؛ بذر، نشا، نهال، سم و کود؛ آب کشاورزی
- شیر، پنیر و ماست؛ تخم ماکیان؛ آرد و نان؛ گوشت و فرآورده‌های گوشتی طبق فهرست سالانه‌ی وزارت بهداشت؛ برنج، حبوبات و سویا؛ روغن‌های خوراکی؛ شیرخشک کودک؛ تخم‌مرغ نطفه‌دار
- خمیر کاغذ و کاغذ باطله، دفتر تحریر، کاغذ چاپ و تحریر و روزنامه؛ کتاب، روزنامه، مجله و نشریه، کاغذی یا الکترونیکی
- شمش طلا و حواله‌های دارای پشتوانه‌ی صددرصد طلا؛ دارایی‌های غیرمنقول؛ فرش دستباف و مواد اولیه‌ی اصلی آن؛ صنایع دستی طبق فهرست سالانه
- دارو و واکسن انسانی و دامی، لوازم مصرفی درمانی و لوازم توانبخشی.
- کالای همراه مسافر تا سقف معافیت گمرکی، و برخی تجهیزات دفاعی، نظامی و ناوبری هوایی
خدمات معاف (بند «ب»)
- خدمات درمانی، تشخیصی، پیشگیری، توانبخشی و آرامستان؛ خدمات درمانی دامی و گیاهی.
- چاپ و نشر روزنامه، کتاب و نشریه، به جز مؤسسات کمک‌آموزشی و کنکور و تبلیغات در نشریات
- خدماتی که مابه‌ازای آن حقوق و دستمزد مشمول مالیات حقوق است؛ در شرکت‌های تأمین نیرو، فقط بخش حقوق و دستمزد قرارداد، با تأیید سازمان بیمه‌گر.
- عملیات و خدمات بانکی: سپرده، تسهیلات، ضمانت‌نامه و انتقال وجه؛ قرض‌الحسنه‌ی مجاز؛ تسهیلات صندوق‌های قانونی؛ سود تسهیلات لیزینگ‌های مجاز
- بیمه‌ی زندگی، بیمه‌ی محصولات کشاورزی، بیمه‌ی اجتماعی و درمان تکمیلی؛ خدمات بازار سرمایه و نقل و انتقال اوراق بهادار و واحدهای صندوق‌ها
- حمل و نقل بار و مسافر جاده‌ای، ریلی و دریایی؛ آموزش، پژوهش و ورزش دارای مجوز؛ اقامت در هتل‌های سه‌ستاره و پایین‌تر و مراکز اقامتی مجاز
قانون این دریافت‌ها را اصلاً عرضه‌ی خدمت نمی‌داند و مالیات ندارند: خسارت، درآمد تسعیر ارز، انواع سود، جریمه (اگر بخشی از بهای کالا نباشد)، آورده‌ی سرمایه و کمک‌های دولتی (تبصره‌ی بند «ب»).
واردات و برچسب
واردات همه‌ی کالاهای معاف، معاف نیست. واردات محصولات کشاورزی خام، بذر و سم و کود، و اقلام غذایی جزء ۵ با نرخ استاندارد در گمرک مالیات می‌گیرد (متن قانون این نرخ را ۹٪ نوشته است)، هرچند عرضه‌ی داخلی آن‌ها معاف است؛ واردات دارو و تجهیزات درمانی بسته به وجود مشابه داخلی معاف است یا ۳٪ مالیات دارد (تبصره‌ی ۱ بند «الف»). تولیدکنندگان و عرضه‌کنندگان کالای معاف باید برچسب معافیت را روی بسته‌بندی درج کنند و معافیت مواد خوراکی به گواهی سلامت محصول بسته است (تبصره‌های ۲ و ۴).
خطاهای رایج
- فروشنده‌ی کالای معاف روی صورت‌حساب مالیات می‌گیرد و مشمول جریمه‌ی دو برابر می‌شود.
- واردکننده‌ی کالای کشاورزی یا غذایی معاف، مالیات ارزش افزوده‌ی مرحله‌ی واردات را پیش‌بینی نمی‌کند.
- فروشنده‌ی معاف، مالیات خرید نهاده‌ها را اعتبار ثبت می‌کند؛ این مالیات جزء بهای تمام‌شده و هزینه‌ی قابل قبول است.
نرخ کالاهای مشمول در نرخ ارزش افزوده ۱۴۰۵ آمده است. تشخیص مشمول یا معاف بودن فعالیت‌ها، کار خدمت راه‌اندازی و پشتیبانی سامانه مودیان ویراف است.
- ۱.قانون مالیات بر ارزش افزوده (مصوب ۱۴۰۰) — معاونت تدوین، تنقیح و انتشار قوانین و مقررات ریاست جمهوری (qavanin.ir)، ماده‌ی ۸ (تبصره‌ی ۲)، ماده‌ی ۹ (بندهای «الف» و «ب» و تبصره‌ها) و ماده‌ی ۱۰تاریخ مراجعه: ۱۴۰۵/۰۷/۱۶
- ۲.بخشنامه‌ی سازمان امور مالیاتی کشور در خصوص احکام مالیاتی قانون بودجه‌ی سال ۱۴۰۵ — رئیس کل سازمان امور مالیاتی کشور، ۱۴۰۵/۰۱/۳۱ (qavanin.ir)، جدول الزامات منابع، ردیف‌های ۱-۶تاریخ مراجعه: ۱۴۰۵/۰۷/۱۶