معافیت مالیاتی یعنی قانون یک درآمد، فعالیت، شخص یا کالا و خدمت را از شمول مالیات بیرون ببرد. معافیت‌ها در فصل «معافیت‌ها»ی قانون مالیات‌های مستقیم، در قانون مالیات بر ارزش افزوده (مواد ۹ و ۱۰)، در قوانین بودجه و برخی قوانین خاص پراکنده‌اند و بیشترشان شرط، سقف یا دوره‌ی اجرا دارند. معاف بودن به معنای نداشتن تکلیف نیست: قانون مالیات‌های مستقیم شرط برخورداری از هرگونه معافیت را تسلیم اظهارنامه در موعد مقرر قرار داده است (بند «ت» ماده‌ی ۱۳۲).
سه مفهومی که با هم اشتباه می‌شوند
| مفهوم | چه می‌کند | اثر عملی |
|---|---|---|
| معافیت | درآمد یا معامله را از شمول مالیات بیرون می‌برد. | روی آن بخش مالیاتی محاسبه نمی‌شود؛ شرط‌ها و تکلیف اظهار معمولاً باقی است. |
| نرخ صفر | درآمد مشمول است، اما مالیاتش با نرخ صفر محاسبه می‌شود (ماده‌ی ۱۳۲ قانون مالیات‌های مستقیم). | اظهارنامه، دفاتر و رسیدگی باقی است. قانون ارزش افزوده اصطلاح نرخ صفر ندارد؛ معادل نزدیک آن معافیت با استرداد مالیات خرید در ماده‌ی ۱۰ است. |
| هزینه‌ی قابل قبول | هزینه از درآمد کسر می‌شود. | درآمد مشمول را کم می‌کند، اما خود معافیت نیست. |
انواع معافیت از نظر موضوع
- بر اساس نوع درآمد: مانند معافیت سالانه‌ی حقوق و صاحبان مشاغل که مبلغش هر سال در قانون بودجه تعیین می‌شود (مواد ۸۴ و ۱۰۱).
- بر اساس فعالیت یا منطقه: معافیت‌ها و نرخ‌های ترجیحی که به نوع فعالیت یا محل آن گره خورده‌اند و معمولاً شرط و دوره دارند، مانند نرخ صفر ماده‌ی ۱۳۲ برای برخی واحدهای تولیدی و معدنی.
- بر اساس کالا و خدمت در ارزش افزوده: فهرست کالاها و خدمات معاف در ماده‌ی ۹ قانون ارزش افزوده
- احکام موقت بودجه‌ی سالانه: معافیت‌هایی که فقط برای همان سال یا دوره‌ی مشخص اجرا می‌شوند.
معافیت در ارزش افزوده و اعتبار خرید
قانون ارزش افزوده دو نوع معافیت دارد. در معافیت ماده‌ی ۹، فروشنده روی فروش مالیات نمی‌گیرد، اما اگر فقط کالا و خدمت معاف عرضه کند، مالیاتی را که هنگام خرید نهاده‌ها پرداخته نمی‌تواند کسر کند (تبصره‌ی ۲ ماده‌ی ۸)؛ آن مالیات به بهای تمام‌شده اضافه می‌شود و به عنوان هزینه‌ی قابل قبول مالیات بر درآمد پذیرفته می‌شود (تبصره‌ی ۵ ماده‌ی ۸). در معافیت ماده‌ی ۱۰، مانند صادرات کالا و خدمت با مدارک لازم، فروش معاف است و مالیات خرید نهاده‌ها هم مسترد می‌شود. پس معاف بودن فروش همیشه به معنای بار مالیاتی کمتر نیست؛ پیش از قیمت‌گذاری، اثر آن را بر بهای تمام‌شده حساب کنید. سازوکار اعتبار خرید در مالیات غیرمستقیم آمده است.
پیش از اتکا به یک معافیت
- متن قانونی معافیت و دوره‌ی اجرای آن را پیدا کنید؛ شنیده یا خبر کافی نیست.
- همه‌ی شرط‌ها را فهرست کنید و مدرکی را که هر شرط را ثابت می‌کند مشخص کنید.
- ببینید آیا استفاده از معافیت به تسلیم اظهارنامه در مهلت یا ثبت‌نام خاصی مشروط است.
- اثر معافیت بر بقیه‌ی حساب‌ها، مانند اعتبار خرید در ارزش افزوده، را حساب کنید.
خطاهای رایج
- معافیت با نرخ صفر یا با کسر هزینه یکی گرفته می‌شود.
- معاف بودن درآمد به معنای نداشتن هیچ تکلیف فرض می‌شود و اظهارنامه داده نمی‌شود.
- سقف یا حکم موقت سال قبل برای سال جاری به کار می‌رود.
- به معافیتی که فقط در خبرها آمده، پیش از دیدن متن مصوب تکیه می‌شود.
بررسی اینکه کدام معافیت‌ها به فعالیت شما مربوط است و چه شرط‌هایی دارد، کار خدمت برنامه‌ریزی مالیاتی ویراف است.
- ۱.قانون مالیات‌های مستقیم، متن تنقیح‌شده — معاونت تدوین، تنقیح و انتشار قوانین و مقررات ریاست جمهوری (qavanin.ir)، مواد ۸۴، ۱۰۱ و ۱۳۲ (بند «ت»)؛ فصل اول باب چهارم (معافیت‌ها)تاریخ مراجعه: ۱۴۰۵/۰۷/۱۶
- ۲.قانون مالیات بر ارزش افزوده (مصوب ۱۴۰۰) — معاونت تدوین، تنقیح و انتشار قوانین و مقررات ریاست جمهوری (qavanin.ir)، ماده‌ی ۸ (تبصره‌های ۲ و ۵)، مواد ۹ و ۱۰تاریخ مراجعه: ۱۴۰۵/۰۷/۱۶