ترازنامه نشان می‌دهد کسب‌وکار در یک تاریخ مشخص، مثلاً پایان اسفند، چه دارایی‌هایی دارد، چه بدهی‌هایی دارد و چه مقدار از دارایی‌ها سهم مالکان است. دو طرف آن همیشه برابرند: دارایی = بدهی + حقوق مالکانه. در متن‌های بین‌المللی به آن «صورت وضعیت مالی» هم می‌گویند. صورت سود و زیان عملکرد یک دوره را نشان می‌دهد و ترازنامه وضعیت در پایان همان دوره را.
سه جزء ترازنامه
- دارایی‌ها: منابعی که کسب‌وکار در اختیار دارد و از آن‌ها انتظار منفعت دارد. دارایی جاری ظرف حدود یک سال به نقد تبدیل یا مصرف می‌شود، مانند موجودی نقد، حساب‌های دریافتنی و موجودی کالا. دارایی غیرجاری ماندگارتر است، مانند زمین، ساختمان، ماشین‌آلات و دارایی نامشهود.
- بدهی‌ها: تعهدهایی که باید با پرداخت یا ارائه‌ی کالا و خدمت تسویه شوند. بدهی جاری ظرف حدود یک سال سررسید دارد، مانند حساب‌های پرداختنی، مالیات و حقوق پرداختنی و بخش جاری وام. بدهی غیرجاری، مانند وام بلندمدت، دیرتر سررسید دارد.
- حقوق مالکانه: باقی‌مانده‌ی دارایی‌ها پس از کسر بدهی‌ها، شامل سرمایه‌ی آورده‌شده و سود انباشته؛ در متن‌های قدیمی‌تر «حقوق صاحبان سهام» نامیده می‌شود.
حقوق مالکانه پول نقد نیست. شرکتی که حقوق مالکانه‌ی زیادی دارد ممکن است بیشتر آن را در ساختمان و موجودی کالا داشته باشد و برای پرداخت‌های ماه آینده پول کافی نداشته باشد. دارایی‌های ثابت هم به بهای خرید منهای استهلاک انباشته در ترازنامه می‌آیند، نه به قیمت روز.
مثال عددی فرضی
| قلم | مبلغ |
|---|---|
| موجودی نقد | ۲۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ |
| حساب‌های دریافتنی | ۱۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰ |
| موجودی کالا | ۲۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰ |
| جمع دارایی‌های جاری | ۶۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ |
| ماشین‌آلات و تجهیزات (پس از کسر استهلاک انباشته) | ۴۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ |
| جمع دارایی‌ها | ۱٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ |
| حساب‌های پرداختنی (بدهی جاری) | ۱۸۰٬۰۰۰٬۰۰۰ |
| وام بلندمدت بانکی (بدهی غیرجاری) | ۳۲۰٬۰۰۰٬۰۰۰ |
| جمع بدهی‌ها |
از ترازنامه چه می‌توان خواند
- نسبت جاری = دارایی‌های جاری ÷ بدهی‌های جاری؛ در مثال: ۶۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ÷ ۱۸۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ≈ ۳٫۳؛ یعنی دارایی جاری حدود سه برابر بدهی‌های کوتاه‌مدت است.
- نسبت آنی = (دارایی‌های جاری − موجودی کالا) ÷ بدهی‌های جاری؛ در مثال: ۳۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ÷ ۱۸۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ≈ ۱٫۹؛ موجودی کالا کنار گذاشته می‌شود، چون فروش آن زمان می‌برد.
- نسبت بدهی به حقوق مالکانه = ۵۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ÷ ۵۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ = ۱. یعنی نیمی از دارایی‌ها با بدهی و نیمی با منابع مالکان تأمین شده است.
این نسبت‌ها و نسبت‌های دیگر را با ابزار نسبت‌های مالی می‌توانید برای ارقام خود حساب کنید.
رابطه‌ی ترازنامه با صورت‌های دیگر
سود دوره در صورت سود و زیان محاسبه می‌شود و پس از بستن حساب‌ها به سود انباشته در حقوق مالکانه اضافه می‌شود. تغییر موجودی نقد میان دو ترازنامه را صورت جریان نقد توضیح می‌دهد. ترازنامه از مانده‌های تراز آزمایشی پس از ثبت‌های اصلاحی ساخته می‌شود.
خطاهای رایج
- بخش جاری وام بلندمدت، یعنی اقساطی که ظرف یک سال سررسید دارند، در بدهی غیرجاری می‌ماند و نسبت جاری بهتر از واقع نشان داده می‌شود.
- دارایی یا بدهی شخصی مالک در حساب‌های شرکت ثبت می‌شود.
- استهلاک انباشته ثبت نمی‌شود و دارایی ثابت به بهای خرید اولیه می‌ماند.
- برابری دو طرف ترازنامه دلیل درستی اقلام گرفته می‌شود؛ دو خطای هم‌اندازه یا طبقه‌بندی نادرست، برابری را به‌هم نمی‌زنند.
اگر حساب‌های پایان سال بسته نمی‌شود یا ترازنامه قابل اتکا ندارید، خدمت بستن حساب‌ها و صورت‌های مالی ویراف برای همین کار است.