صورت سود و زیان عملکرد یک دوره، معمولاً یک سال مالی یا یک فصل، را گزارش می‌کند: چه درآمدی ساخته شده، چه هزینه‌هایی برای آن مصرف شده و سود یا زیان دوره چقدر بوده است. سود را یک‌جا اعلام نمی‌کند؛ از فروش شروع می‌کند و با کسر هر گروه هزینه، سود ناخالص، سود عملیاتی، سود پیش از مالیات و سود خالص را نشان می‌دهد. هر پله می‌گوید سود در کدام مرحله ساخته یا مصرف شده است.
سود حسابداری با پول نقد یکی نیست
صورت سود و زیان بر مبنای تعهدی تهیه می‌شود. درآمد وقتی ثبت می‌شود که کالا تحویل یا خدمت ارائه شده، حتی اگر پولش هنوز دریافت نشده باشد. هزینه هم در دوره‌ای ثبت می‌شود که به درآمد همان دوره مربوط است، حتی اگر هنوز پرداخت نشده باشد؛ مانند حقوق اسفند که در فروردین پرداخت می‌شود. به همین دلیل سود دوره ممکن است بالا باشد در حالی که بخش بزرگی از فروش هنوز در حساب‌های دریافتنی است. وضعیت نقد را صورت جریان نقد نشان می‌دهد.
پله‌های سود
- سود ناخالص = فروش خالص − بهای تمام‌شده‌ی کالای فروش‌رفته. نشان می‌دهد خود کالا یا خدمت، پیش از هزینه‌های اداری و فروش، چه حاشیه‌ای دارد.
- سود عملیاتی = سود ناخالص − هزینه‌های فروش، اداری و عمومی؛ نشان می‌دهد فعالیت اصلی کسب‌وکار، بدون اثر وام و رویدادهای جانبی، چقدر سود می‌سازد.
- سود پیش از مالیات = سود عملیاتی − هزینه‌های مالی، مانند سود تسهیلات بانکی ± درآمدها و هزینه‌های غیرعملیاتی، مانند سود فروش یک دارایی.
- سود خالص = سود پیش از مالیات − مالیات بر درآمد
مثال عددی فرضی
| قلم | مبلغ | درصد از فروش |
|---|---|---|
| فروش خالص | ۲٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ | ۱۰۰٪ |
| بهای تمام‌شده‌ی کالای فروش‌رفته | (۱٬۲۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰) | |
| سود ناخالص | ۸۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ | ۴۰٪ |
| هزینه‌های فروش، اداری و عمومی | (۳۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰) | |
| سود عملیاتی | ۵۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ | ۲۵٪ |
| هزینه‌های مالی | (۱۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰) | |
| سود پیش از مالیات |
فاصله‌ی ۴۰٪ تا ۲۵٪ سهم هزینه‌های فروش و اداری از فروش است و فاصله‌ی ۲۵٪ تا ۲۰٪ سهم هزینه‌ی تأمین مالی. اگر حاشیه‌ی ناخالص سال بعد به ۳۵٪ برسد، یعنی ۵ واحد درصد کمتر، مسئله در قیمت فروش یا بهای خرید و ساخت است، نه در هزینه‌های اداری. محاسبه‌ی حاشیه‌ها برای ارقام خودتان با ابزار حاشیه‌ی سود ممکن است.
سود حسابداری و سود مشمول مالیات
مالیات بر درآمد روی سود حسابداری محاسبه نمی‌شود، بلکه روی درآمد مشمول مالیات. برای رسیدن به آن، هزینه‌هایی که قانون قابل قبول نمی‌داند به سود برگردانده می‌شوند و درآمدهای معاف کسر می‌شوند. به همین دلیل در مثال بالا مالیات را با یک نرخ ساده از سود پیش از مالیات حساب نکردیم. این تفاوت در هزینه‌های قابل قبول مالیاتی و درآمد مشمول مالیات توضیح داده شده است.
خطاهای رایج
- خرید دارایی ثابت، مانند دستگاه یا خودرو، هزینه‌ی همان دوره ثبت می‌شود؛ بهای آن باید در چند سال و از راه استهلاک به هزینه برود.
- هزینه‌های تحقق‌یافته‌ی پرداخت‌نشده، مانند حقوق یا اجاره‌ی ماه آخر، ثبت نمی‌شوند و سود بیش از واقع است.
- فروش پیش‌دریافت‌شده‌ای که کالایش هنوز تحویل نشده، درآمد شناخته می‌شود.
- هزینه‌ی سود تسهیلات در هزینه‌های اداری می‌رود و سود عملیاتی کمتر از واقع نشان داده می‌شود.
اگر حساب‌های پایان سال بسته نمی‌شود یا صورت سود و زیان قابل اتکا ندارید، خدمت بستن حساب‌ها و صورت‌های مالی ویراف برای همین کار است.